Ζοχός ή Ζοχιά (8 ΦΥΤΑ)

Βιολογικά φυτά, Ζοχού ή Ζοχιάς.

Γνωστός από την αρχαιότητα, ο Ζοχός αποτελεί μια αγαπημένη τροφή για πολλούς λαούς. Στην Ελλάδα υπάρχουν πέντε διαφορετικά είδη που φύονται άγρια σε διάφορες περιοχές, σε υψόμετρα από 0 έως 1000 μέτρα. Ένας από τους πέντε είναι και ο Sonchus oleraceus, ο κοινός Ζοχός ή κηπουρικός Ζοχός.

Φυτό ετήσιο, ύψους έως 120 εκατοστών. Τα στελέχη είναι κυκλικά, πράσινου χρώματος και περιέχουν στο εσωτερικό τους γαλακτώδες υγρό (γάλα στην καθομιλουμένη). Τα φύλλα είναι λεία, έντονου οδοντωτού σχήματος, με μυτερή άκρη και χρώματος πράσινο. Τα άνθη είναι κίτρινου χρώματος και θυμίζουν έντονα αυτά του Ταραξάκου.

Όλα τα μέρη του φυτού (φύλλα, ρίζες, άνθη, στελέχη) είναι βρώσιμα. Τα φύλλα τρώγονται ωμά σε σαλάτες ή μαγειρεμένα, τα στελέχη μπορούν να μαγειρευτούν όπως τα σπαράγγια, τα άνθη είναι πολύ όμορφη γαρνιτούρα και οι ρίζες του Ζοχού, κυρίως οι νεαρότερες, μετά από επεξεργασία είναι ένα υποκατάστατο του καφέ. 

 

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΖΟΧΟΥ Η ΖΟΧΙΑΣ 

Προέλευση ποικιλίας: Ευρώπη, Βόρεια Αφρική και Δυτική Ασία. Σήμερα έχει εξαπλωθεί στις περισσότερες εύκρατες περιοχές του πλανήτη.

Καλλιεργείται από: το αρχαίο κινεζικό κείμενο «Shen Nong’s Herbal Classic», που χρονολογείται περίπου 1800 χρόνια πριν, καταγράφει τις φαρμακευτικές χρήσεις του Sonchus oleraceus. Στην Ελληνική μυθολογία, ο Θησέας έφαγε Ζοχό, ως τονωτικό, πριν την αναμέτρηση του με τον Μινώταυρο. Ο Θεόφραστος, αρχαίος Έλληνας βοτανολόγος, τον περιέγραψε και τον αναφέρει με το όνομα Σόγχο, λέξη άγνωστης ετυμολογίας. Υπάρχει η εικασία, ότι η λέξη Σόγχος σημαίνει κούφιο (αναφορά στους κούφιους βλαστούς του φυτού), χωρίς όμως να έχει επιβεβαιωθεί. Με το πέρασμα των χρόνων, η λέξη Σόγχος ή Σόνχος άλλαξε σε Ζοχό, ονομασία που χρησιμοποιούμε σήμερα. 

Οι δικές μας παρατηρήσεις: η βραστή σαλάτα Ζοχού, με ελαιόλαδο και λεμόνι, είναι η επιτομή της απλότητας και του μεγαλείου των ανθρώπων που με το τίποτα, έφτιαχναν υπέροχα πράγματα. Εάν σου αρέσει, θα είσαι από αυτούς που έχεις συνδυάσει, έστω και λίγο,  την άνοιξη με αυτή την εποχιακή σαλάτα. Τραγανή, ελαφρώς γλυκιά, με μια πικράδα που συνδυάζεται τέλεια με φέτα ή με αυγά (ή ότι άλλο θέλετε εσείς). Η καλλιέργεια του Ζοχού, στο σπίτι ή στο κτήμα, είναι απλή και εύκολη. Ετοιμάστε μια γωνία στον κήπο σας ή τις γλάστρες στο μπαλκόνι και ξεκινήστε.

Πού μπορεί να καλλιεργηθεί στη χώρα μας; ο Ζοχός, μπορεί να καλλιεργηθεί την άνοιξη, το φθινόπωρο και τον χειμώνα. Αποδίδει δηλαδή καλύτερα, στις δροσερές εποχές του έτους και συνήθως καλλιεργείται ως ετήσιο φυτό.  Οι ιδανικές θερμοκρασίες για την ανάπτυξη του Ζοχού είναι από τους 15 έως τους 24°C την ημέρα και από τους 13 έως τους 18°C τη νύχτα. Τα θερμοκρασιακά όρια αντοχής του Ζοχού είναι  – 10°C εώς +35°C.

Ιδανική εποχή μεταφύτευσης; Aρχές – μέσα της άνοιξης και αρχές – μέσα φθινοπώρου.

Ύψος φυτού: 30  –  120 εκατοστά

Χρώμα φύλλων: πράσινο

Διάρκεια ζωής του φυτού: ετήσιο

Γεύση: τα νεαρά φύλλα έχουν τραγανή υφή και ήπια γλυκιά γεύση, με μία νότα πικράδας, ενώ τα μεγαλύτερα είναι πιο πικρά και περισσότερο σκληρά

Βράβευση ποιότητας ποικιλίας:  –

Μεταφύτευση – πρώτη συγκομιδή: 30 – 50 ημέρες (ανάλογα με την εποχή και τις συνθήκες κατά τη διάρκεια της καλλιέργειας)

Κατάλληλη για επαγγελματική καλλιέργεια; ΝΑΙ

Κατάλληλη για οικιακό λαχανόκηπο; ΝΑΙ

Απόδοση (παραγωγικότητα): πολύ παραγωγικό

Συσκευασία για ερασιτέχνες: δισκάκι των 8 φυτών

Συσκευασία για επαγγελματίες: δίσκος 228 φυτών (κατόπιν συνεννόησης)

Πιστοποίηση βιολογικών φυτών – φορέας: ΔΗΩ

Έλεγχος φυτοϋγείας: ΚΕΠΠΥΕΛ Γιαννιτσών

 

ΟΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΜΑΣ

Οικογένεια: Asteraceae

Επιστημονική ονομασία: Sonchus oleraceus L.

Καταγωγή του Ζοχού: Ευρώπη, Βόρεια Αφρική και Δυτική Ασία. Σήμερα έχει εξαπλωθεί στις περισσότερες εύκρατες περιοχές του πλανήτη.

Άλλες ονομασίες: Ζοχός ο κοινός, Ζοχιός, Ζόχια, Ζουγγάρι, Τσόχος στη Κρήτη, Γαλατσίδα, Σόγχοι, Σόγχος ο λαχανώδης, στην Κύπρο Γαλατούνα

Διεθνείς ονομασίες: Annual Sowthistle, Common Sow-thistle, Smooth Sow Thistle, Sow thistle, Puha, Hare’s colwort, Hare’s thistle, Milky tassel, Milk thistle, Soft thistle, Crespigno ή Sonco oleraceo, Laiteron potager, Gänsedistel, Kohl-Gänsedistel, Cerraja, Serralha, Ku gu cai, Mjoelktistel

Απαιτήσεις του Ζοχού σε έδαφος: Γενικά, ο Ζοχός είναι πολύ ευπροσάρμοστο φυτό και μπορεί να αναπτυχθεί σε ποικίλα εδάφη. Ιδανικά όμως για την καλλιέργεια τους είναι τα γόνιμα, δηλαδή αυτά που στραγγίζουν καλά, όμως διατηρούν και μια σχετική υγρασία, η οποία είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη τους. Το ιδανικό pH είναι 5.0 έως 8.0.

Λίπανση: καλό θα είναι, για να γίνει ολοκληρωμένη λίπανση, πριν από οποιαδήποτε ενέργεια σας να προχωρήσετε σε ανάλυση εδάφους. Είναι μια απλή και οικονομική μέθοδος. Μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μας και να σας δώσουμε όλες τις απαιτούμενες πληροφορίες. Σε γενικές γραμμές θα λέγαμε ότι στην καλλιέργεια του Ζοχού, θα πρέπει να δοθεί προσοχή στην επάρκεια οργανικής ουσίας στο έδαφος. Με βάση λοιπόν τα αποτελέσματα της ανάλυσης εδάφους, μπορείτε να προσθέσετε τις ανάλογες ποσότητες σε compost ή βιολογική κοπριά κότας. Οι υπερβολικές λιπάνσεις έχουν αρνητικά αποτελέσματα και δεν προτείνονται.

Αποστάσεις φύτευσης: από 20 έως 30 εκατοστά πάνω στην γραμμή καλλιέργειας (απόσταση φυτό με φυτό) και 50 – 60 εκατοστά η απόσταση μεταξύ των γραμμών καλλιέργειας (απόσταση διαδρόμου).

Καλλιέργεια του Ζοχού σε γλάστρες ή δοχεία: Η καλλιέργεια του Ζοχού σε ζαρντινιέρες ή γλάστρες, θεωρείται σχετικά εύκολη, εάν ακολουθήσετε μερικούς βασικούς κανόνες. α) Οι γλάστρες ή οι ζαρντινιέρες που θα καλλιεργήσετε τον Ζοχό πρέπει να έχουν βάθος τουλάχιστον 15 – 25 εκ. και η διάμετρος τους στο επάνω μέρος να είναι τουλάχιστον  20 εκ. Πρέπει να προσέξετε, ώστε οι οπές στράγγισης στη βάση τους να είναι καλά ανοιχτές ή να ανοίξετε και άλλες, ώστε το νερό του ποτίσματος να στραγγίζει καλά από το υπόστρωμα. β) Επιλέξτε βιολογικό υπόστρωμα για καλλιέργεια φυλλωδών λαχανικών (μαρούλι, ρόκα κ.α.). Αποφύγετε αυτά που έχουν σβόλους ή πέτρες, γιατί θα εμποδίσουν τον σχηματισμό των ριζών. Εάν έχετε δικό σας υπόστρωμα π.χ. από κομποστοποίηση και είναι καλά απολυμασμένο, κοσκινίστε το καλά και ”σπάστε” με τα χέρια σας τυχόν σβόλους, όταν το τοποθετείτε στη γλάστρα. γ) Αφού γεμίσουμε τις γλάστρες μας με το υπόστρωμα, ανοίγουμε με το χέρι μας τρύπες, για να φυτέψουμε τα φυτά του Ζοχού. Τοποθετούμε τα φυτά στο υπόστρωμα και τα σκεπάζουμε με προσοχή, ώστε η ρίζα του φυτού να είναι όλη μέσα στο υπόστρωμα. Ποτίζουμε ελαφρά, γύρω από κάθε φυτό. Σε κάθε γλάστρα, με διάμετρο 20 εκ. τοποθετούμε 1 – 2  φυτά. δ) Διατηρείστε το υπόστρωμα της γλάστρας σταθερά υγρό, με μικρές ποσότητες νερού καθ΄ όλη την διάρκεια της καλλιέργειας. ζ) Τοποθετήστε τις γλάστρες σας σε σημείο με αρκετή ηλιοφάνεια (6 – 8 ώρες την ημέρα). Όταν οι θερμοκρασίες της άνοιξης αυξηθούν, μεταφέρετε τις γλάστρες σας σε ημι-σκιερή θέση.

Ποτίσματα στον Ζοχό: είναι σχετικά απαιτητικό είδος σε αρδευτικό νερό, ιδιαίτερα την περίοδο του καλοκαιριού. Η έλλειψη νερού, θα υποβαθμίζει την ποιότητα των φύλλων (θα γίνουν τραχιά και πολύ ξινά) και η ανάπτυξη του φυτού θα παραμείνει καχεκτική. Σε παρατεταμένη ξηρασία, είναι πιθανή και η πλήρης μάρανση τους. Εμπειρικά θα λέγαμε ότι, 1 – 2 ποτίσματα την εβδομάδα κατά την περίοδο της άνοιξης και 2 – 3 την περίοδο του καλοκαιριού, είναι πιθανό να καλύψουν τις ανάγκες του Ζοχού σε αρδευτικό νερό.

Ποτίστε τα φυτά πρωινές ή απογευματινές ώρες, με φειδώ και με μικρούς όγκους νερού. Δεν πρέπει να ”λιμνάζει” το νερό του ποτίσματος γύρω από τα φυτά, γιατί είναι πολύ πιθανό να δημιουργηθούν συνθήκες σήψης των ριζών του φυτού. Ως μέθοδο άρδευσης, επιλέξτε αυτήν της σταγόνας (στάγδην άρδευση).

Άλλες εργασίες: α) βοτάνισμα ή σκάλισμα αγριόχορτων, β) έλεγχος για εχθρούς και ασθένειες, γ) κόψιμο κορυφής (κορφολόγημα): όταν τα φυτά φτάσουν σε ύψος 30 – 40 εκατοστών, κόβουμε την κορυφή τους με το χέρι, ώστε να τα οδηγήσουμε να σχηματίσουν πυκνότερο φύλλωμα.

Πώς και πότε γίνεται η συγκομιδή του Ζοχού; τα φύλλα, τα άνθη και οι ρίζες είναι βρώσιμα. Παρακάτω θα δούμε πως τα συγκομίζουμε. α) Τα φύλλα μπορούμε να τα κόψουμε στην βάση τους με ένα ψαλίδι, εάν επιθυμούμε την συγκομιδή ”φύλλο – φύλλο”. Σε διαφορετική περίπτωση, η συγκομιδή μπορεί να γίνει με ξεπάτωμα του φυτού, όταν αυτό φτάσει σε ύψος 40 – 50 εκ. Σε όλες τις παραπάνω περιπτώσεις, η καλύτερη ώρα είναι το πρωί, γιατί τότε τα φυτά είναι περισσότερο εύρωστα. β) Οι ρίζες είναι καλύτερες όταν είναι από νεαρά φυτά, γιατί σε αυτό το στάδιο δεν είναι πολύ πικρές. Με ένα φτυάρι σκαλίζουμε γύρω από τα φυτά του Ζοχού και όταν οι ρίζες εμφανιστούν, τις τραβάμε με προσοχή έξω από το έδαφος. Η καλύτερη περίοδος για τη συγκομιδή τους είναι η αρχή της άνοιξης ή το φθινόπωρο. Δηλαδή, τα φυτά που μεταφυτέψατε την άνοιξη θα είναι έτοιμα για συγκομιδή της ρίζας το φθινόπωρο, ενώ αυτά που θα φυτέψουμε το φθινόπωρο, αρχές της άνοιξης. Στο ενδιάμεσο, εννοείται ότι μπορείτε να συγκομίσετε τα φύλλα και τα άνθη εάν το επιθυμείτε. γ) Τα άνθη τα κόβουμε από την βάση τους, όταν είναι στο στάδιο, λίγο μετά το άνοιγμα τους. Δηλαδή στο τέλος της άνοιξης ή στις αρχές του καλοκαιριού.

Διατήρηση και αποθήκευση: ο Ζοχός μαραίνεται εύκολα, οπότε πρέπει να μεταφέρουμε άμεσα τα φύλλα σε σκιερό μέρος. Στη συνέχεια, τα καθαρίζουμε από σκόνες και τα τοποθετούμε σε υγρό χαρτί κουζίνας και τα τυλίγουμε σαν πάπυρο. Ακολουθεί η τοποθέτησή τους σε σακούλα και από εκεί στο ράφι της συντήρησης του ψυγείου. Σε αυτές τις συνθήκες θα διατηρηθούν για 2 – 3 ημέρες.

Προσβολές από έντομα: Αφίδες, Αλευρώδεις, Ακάρεα, Σαλιγκάρια

Προσβολές από μύκητες – βακτήρια: Ωίδιο, Περονόσπορος, Σκωρίαση, Σήψεις στην ρίζα

Προσβολές από ιώσεις: Ιός του Μωσαϊκού του Αγγουριού (CMV), Ιός του μωσαϊκού του Καρπουζιού (WMV)

 

ΘΡΕΠΤΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΖΟΧΟΥ

Ο Ζοχός είναι φυτό με υψηλή θρεπτική αξία, καθώς περιέχει μεγάλες ποσότητες μετάλλων, αντιοξειδωτικών ουσιών και βιταμινών. Έχει λίγες θερμίδες, περίπου 30-40 kcal και περιέχει πρωτεΐνες σε ποσοστό 1,2%. Επιπλέον, περιέχει 2,4% υδατάνθρακες και 0,3% λιπαρά οξέα. Συγκεκριμένα, είναι πλούσιο σε ω-3 λιπαρά οξέα.

Επιπλέον, περιέχει μεγάλο ποσοστό βιταμινών C και Α, οι οποίες βοηθούν στην καλή λειτουργία του ανθρώπινου οργανισμού και στην υγεία του δέρματος. Σε αντίθεση με άλλα χόρτα, ο Ζοχός περιέχει μεγαλύτερο ποσοστό σιδήρου και ασβεστίου, βοηθώντας έτσι την υγεία των οστών.

Ο Ζοχός έχει ισχυρή αντιοξειδωτική δράση, μεγαλύτερη από αυτήν του κόκκινου κρασιού και του μαύρου τσαγιού, κατά 4 και 12 φορές αντίστοιχα.

Είναι φυτό πλούσιο σε φυτικές ίνες, οι οποίες βοηθούν στην καλή λειτουργία του πεπτικού συστήματος. Τέλος, περιέχει αρκετά ιχνοστοιχεία όπως ψευδάργυρο, μαγγάνιο, χαλκό και φώσφορο.

 

ΧΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΖΟΧΟΥ

Όπως έχουμε αναφέρει και σε προηγούμενη ενότητα, τα φύλλα, τα στελέχη, οι ρίζες και τα άνθη του φυτού είναι βρώσιμα.

α) Οι ρίζες του Ζοχού δεν είναι πολύ δημοφιλείς στη χώρα μας για μαγειρική χρήση. Όμως, εάν θέλετε, μπορείτε να τις δοκιμάσετε. Επαναλαμβάνουμε ότι οι ρίζες, από φυτά νεαρά (ετήσια), είναι πιο τρυφερές και λιγότερο πικρές. Για μαγείρεμα, επιλέγουμε αυτές που είναι λεπτές και το σχήμα τους θυμίζει το καρότο. Αρχικά τις πλένουμε καλά για να φύγουν οι λάσπες και τις ξεφλουδίζουμε με ένα κοφτερό μαχαίρι ή καθαριστή για την πατάτα. Η ρίζα μετά το καθάρισμα έχει λευκό χρώμα. Την κόβουμε σε κύβους και τη σιγοβράζουμε για 20 – 30 λεπτά σε αλατισμένο νερό, που έχει μια πρέζα λεμόνι. Στη συνέχεια τη σοτάρουμε σε ένα τηγάνι με λίγο βούτυρο και σχοινόπρασο. Είναι ένα νόστιμο επιδόρπιο και μια χρήση της ρίζας, που δεν είναι πολύ γνωστή. Από τις ρίζες, μετά από την αποξήρανση και την άλεση τους, προκύπτει ένα τονωτικό ρόφημα, που είναι υποκατάστατο του καφέ.

β) τα άνθη του Ζοχού είναι μια πολύ όμορφη προσθήκη σε σαλάτες ή γαρνιτούρα σε πιάτα.

γ) τα φύλλα του Ζοχού είναι το πιο δημοφιλές μέρος του φυτού. Μπορείτε να τα καταναλώσετε ωμά, βρασμένα ή σοταρισμένα. Υπάρχουν πάρα πολλές συνταγές και πολλές χρήσεις του Ζοχού, στην Ευρωπαϊκή ή στην Ασιατική κουζίνα. Στην Ιταλία, με τα νεαρά φύλλα στην βάση του φυτού, φτιάχνουν σαλάτα που περιέχει εκτός από Ζοχό, πορτοκάλια, αλάτι, λάδι, βαλσάμικο ξύδι και αποξηραμένα φρούτα ή το σοτάρουν σε ένα τηγάνι με σκόρδο, λάδι, αλάτι και πιπέρι ή τσίλι. Ακόμα ο Ζοχός είναι υλικό για γέμιση σε πίτες, σε σούπες κ.α. Στη Γαλλία προσθέτουν σε σαλάτες με άλλα λαχανικά, ωμά φύλλα Ζοχού, το σοτάρουν με λίγο κρεμμύδι και φτιάχνουν ένα νόστιμο συνοδευτικό ή φτιάχνουν πέστο με φύλλα Ζοχού αντί για βασιλικού.

Στη χώρα μας, η βραστή σαλάτα Ζοχού με ελαιόλαδο και λεμόνι, είναι ένα εμβληματικό πιάτο απλότητας και νοστιμιάς. Τραγανά φύλλα με ήπια γλυκάδα και πικράδα, που συνοδεύονται τέλεια με φέτα, αυγά κ.α. Επίσης, την άνοιξη που είναι και η καλύτερη εποχή για τον Ζοχό, τα φύλλα του μετά από μια πολύ απλή επεξεργασία και βράσιμο, γίνονται ένα πολύ νόστιμο υλικό για γέμιση, σε σπιτικές πίτες. Σε πολλές περιοχές γίνεται και φρικασέ με αρνάκι. Τέλος, το νερό του βρασμού των φύλλων των ζοχών συνηθίζεται να μην πετιέται, αλλά να πίνεται. Θεωρείται ευεργετικό και καθαρτικό. Για να μειώσετε την πικράδα του, μπορείτε να προσθέσετε αλάτι και λεμόνι.